Deprem büyüklüğü ile şiddeti aynı sayı değildir

Haber, depremi tek bir sayıyla anlatır. Sayı çoğu zaman büyüklüktür. Büyüklük, kaynağın ne kadar büyük olduğunu tarif eder. Şiddet ise o depremin belirli bir mahallede nasıl hissedildiğini ve neye yol açtığını tarif eder. Aynı deprem, kaynakta tek bir büyüklük taşır. Şiddet, uzaklık, derinlik ve zemine göre değişir. İkisini aynı kelimede eritmek, hem ölçeği hem de yerel riski karıştırır.

Büyüklük logaritmiktir

Modern büyüklük, kaynakta açığa çıkan moment ile ilişkilidir. Eski yerel ölçekler de bir aletin kaydettiği dalga genliğine bakardı. Ortak nokta, ölçeğin logaritmik olmasıdır. Bir birimlik artış, dalga genliğinde yaklaşık on kat demektir. Açığa çıkan enerji ise bir birimde kabaca otuz iki kat artar. İki birim, enerjiyi yaklaşık bin kat mertebesine taşır çünkü otuz iki kere otuz iki, bin civarındadır.

Bu çarpım, pH’daki on katlık adımın akrabasıdır. Küçük sayı farkı, büyük fiziksel farktır: https://biliminizi.com/ph-olcegi-bir-basamakta-on-kat. 5 ile 7, iki puanlık bir komşuluk değildir.

Şiddet neden haritada değişir

Şiddet, insanların ne hissettiğine, rafların devrilip devrilmediğine ve yapıların nasıl etkilendiğine bakar. Kaynağa yakın, zayıf zeminde şiddet yüksek olabilir. Uzakta ve sert kayada aynı deprem daha hafif hissedilir. Bu yüzden tek bir şiddet, bütün ili anlatmaz. Anlatması için yer belirtilmelidir.

Derinlik de pay alır. Sığ bir kaynak, aynı büyüklükte daha sert bir yüzeyi sarsabilir. Derin bir kaynak, enerjiyi daha geniş ve daha yumuşak dağıtabilir. Yumuşak, zararsız demek değildir. Dağılımın farklı olduğu demektir.

Bina, sayının dışında bir değişkendir

Aynı şiddetteki sarsıntı, farklı binalarda farklı sonuç verir. Malzeme, kat ve zemin, şiddet cetvelinin içine kendiliğinden yazılmaz. Yazılmayan değişken, can kaybını büyüklüğün otomatik sonucu sanmayı doğurur. Otomatik değildir. Mühendislik, aynı sarsıntının bedelini değiştirir.

Bu yazı bir güçlendirme projesi değildir. Proje, yerindeki yapı için uzman işidir. Blog, hangi kolonun kesileceğini söylemez. Söylemesi de gerekmez. Gerekli olan, sayının türünü ayırmaktır.

Artçı ve erken uyarı

Büyük bir depremden sonra daha küçük depremler sürebilir. Küçük büyüklük, hissedilmeyeceği anlamına gelmez. Yakın ve sığsa şiddet yine rahatsız edici olabilir. Erken uyarı sistemleri ise depremi önceden haber vermez. Dalga yola çıktıktan sonra, daha uzak bir yere saniyeler kazandırabilir. Saniye, bir dakikalık bir kehanet diye sunulmamalıdır.

Uydu ve yer aletleri sarsıntıyı kaydeder. Kayıt, bir sonraki depremin gününü ve saatini veren bir takvim değildir. Takvim vaadi görürseniz yöntemi isteyin. Yöntem yoksa vaat, sayının türünü de karıştırıyordur.

Okur hangi sayıyı sorsun

Bu sayı büyüklük mü şiddet mi? Büyüklükse hangi ölçek ve derinlik yazıyor mu? Şiddetse hangi ilçe? Üçü yoksa tek sayı, bütün coğrafyayı aynı sarsıntıda birleştirir. Birleştirmek, hem abartı hem küçümseme üretir.

Enerji çarpanını da atlamayın. Bir birim, yaklaşık otuz iki kat enerjidir. İki küçük görünen puan, bin kata yakın bir enerji farkı olabilir. Fark, başlığın sıfatından önce gelmelidir.

Sık sorulan sorular

Büyük deprem her yerde aynı yıkımı mı yapar? Hayır. Büyüklük kaynakta tektir. Yıkım, uzaklığa, derinliğe, zemine ve binaya göre değişir. Bu yerel etki şiddetle anlatılır.

Bir birimlik büyüklük ne kadar enerjidir? Dalga genliği yaklaşık on kat artar. Enerji ise kabaca otuz iki kat artar. İki birim, enerjiyi yaklaşık bin kat mertebesine çıkarır.

Erken uyarı depremden önce haber verir mi? Depremin başlayacağı günü söylemez. Sarsıntı başladıktan sonra dalganın varışından saniyeler önce uyarı verebilir. Süre, uzaklığa bağlıdır.