Yağmacı dergiyi ele veren beş pratik işaret

E-posta kutunuza şöyle bir davet düşebilir: Yazınız çok değerli, bir haftada basarız, ücret şu kadar. Hız başlı başına kötü değildir. Kötü olan, hakemlik varmış gibi görünüp asıl işi ücret tahsil etmek olan yayıncılıktır. Buna yağmacı yayıncılık denir. Sınır her zaman net değildir; bazı yeni ve dürüst dergiler de ücret alır, bazı kötü dergiler de parlak bir site kurar. Okur ve yazar için işe yarar olan, tek bir damgadan çok birkaç işaretin bir araya gelmesidir.

Hız vaadi tek başına satılıyorsa

Ciddi değerlendirme zaman alır. Hakem bulmak, raporu okumak ve düzeltme istemek günler içinde biten bir formalite değildir. Dergi, birkaç günde kesin kabulü başlıca erdemi gibi pazarlıyorsa sürecin içerikten çok tahsilata ayarlandığını düşünün. Hızlı geri dönüş, yoğun bir editör ekibinin işi de olabilir. Farkı anlamak için şunu sorun: Ret var mı, yoksa gelen her dosya bir ücretle mi kabul ediliyor?

Ret oranını site yazmıyorsa bu tek başına suçlama değildir. Yine de yalnızca kabul mektuplarından oluşan bir vitrin, süzgecin gevşek olduğuna işaret eder. Hakemliğin ne yaptığını ve neden kusursuz olmadığını ayrıca yazmıştık: https://biliminizi.com/hakem-denetimi-nedir-sinirlari.

Kapsam her şeyi yutuyorsa

Fizikten diş hekimliğine, edebiyattan mühendisliğe aynı sayıda uzmanlık iddiası, gerçek bir hakem ağı kurmayı zorlaştırır. Dar bir alan dergisi sıkıcı görünebilir; ama editörün o alanda kimi arayacağını bilmesi bir avantajdır. Her konuya açık bir başlık, davet e-postasını da kolaylaştırır: Kime giderse gitsin konu uyar.

Kurul listesini de yoklayın. İsimler gerçek araştırmacılara ait mi, yoksa sitede duran bir süs mü? Kişi, o dergide görev aldığını kendi sayfasında anıyor mu? Anmıyorsa liste, güven değil dekor olabilir. Bu kontrol dedikodu değil, açık kayıt karşılaştırmasıdır.

Ücret anlatıdan önce geliyorsa

Açık erişimde yazar veya kurumdan ücret alınması tek başına yağmacılık değildir. Birçok ciddi dergi bu modelle çalışır. Sorun, ücretin değerlendirmeden bağımsız bir kapı haline gelmesidir. Site, hakemin kim olduğunu, düzeltme turu olup olmadığını ve ret hakkının bulunduğunu anlatmadan banka bilgisine geçiyorsa sırayı ters tutuyordur.

Derginin etki faktörü gibi bir sayıyı vitrinde abartması da ayrı bir süstür. O sayının tek başına kalite olmadığını şurada açmıştık: https://biliminizi.com/etki-faktoru-tek-basina-yetmez. Yağmacı bir site, olmayan veya başka dergiye ait bir göstergeyi de kendi adına konuşturabilir. Göstergenin kime ait olduğunu kaynak sayfasından kontrol edin.

Dizin ve adres tek başına hüküm değildir

Yeni ve dürüst bir dergi, bilinen dizinlere henüz girmemiş olabilir. Girmiş olmak da her yazıyı temize çıkarmaz. Dizin, bir sorudur; cevap değil. Yayıncının adresi, sorumlu editörün adı ve düzeltme politikası sitede duruyor mu? Bu bilgiler yoksa veya sürekli değişiyorsa güven zayıflar.

Okur, böyle bir dergide çıkmış tek bir yazıyı alanın ortak kanaati sanmamalıdır. Yazar ise özgeçmişine eklemeden önce davetin övgüsüne değil, sürecin izine bakmalıdır. Hakem raporu hiç gelmeden kabul geldiyse, basılmış olmak bir denetim kanıtı değildir.

Şüphede ne yapılır

Birkaç işaret bir aradaysa yazıyı o dergide dayanak diye kullanmayın. Daha sakin bir kaynak, bağımsız bir tekrar veya alanın yerleşik bir özeti var mı bakın. Yazar arkadaşınıza da şunu söylemek yeter: Davet, alanınla ilgili mi, ret hiç görülüyor mu, ücret değerlendirmeden önce mi isteniyor?

Bu metin hukukî bir itham listesi değildir. Belirli bir dergiyi suçlamadan önce kayıtları tek tek kontrol etmek gerekir. Okur için amaç mahkeme kurmak değil, zayıf bir süzgeci kalite mührü sanmamaktır.

Sık sorulan sorular

Ücret alan her dergi yağmacı mıdır? Hayır. Açık erişimde ücret yaygındır. Ücret, değerlendirmenin yerine geçiyorsa sorun başlar.

Hızlı yayın her zaman şüpheli midir? Tek başına değil. Hakem raporu, düzeltme ve ret imkânı yoksa hız bir pazarlama cümlesine döner.

Böyle bir yazıyı haber yapabilir miyim? Dayanak diye değil. Önce sürecin gerçekten işlediğine ve bağımsız bir tekrara bakın.