Çarpıcı bir iddia, üç haber ve bir sosyal iletinin içinden geçerek size ulaşır. Her halka, bir öncekini kaynak diye gösterir. Zincirin ucunda bir çalışma, bir veri kümesi veya yalnızca bir basın bülteni vardır. Uç yoksa iddia, yankının yankısıdır. Yankıyı paylaşmak, kaynağı görmüş olmak değildir. Bu kısa rehber, ilk metne inmenin sırasını anlatır. Her iddiayı çürütmenin sırasını değil.

Halka haber ise durmayın

Yazı, başka bir sitenin haberine link veriyorsa o haber de bir özet olabilir. Özet, özeti tekrar edince örneklem ve sınır düşer. Düşen ayrıntı, başlığı büyütür. Bir adım daha inin. İnin dediğimiz yer, mümkünse çalışmanın veya verinin kendi sayfasıdır. Sayfa bir ön baskı da olabilir. Ön baskı ile hakemli sürüm aynı ağırlıkta değildir: https://biliminizi.com/preprint-ile-hakemli-makale-farki.

Bülten ise çalışmanın yerine geçmez. Bülteni makaleden ayıran işaretleri şurada toplamıştık: https://biliminizi.com/basin-bultenini-makaleden-ayirmak.

Sonuç cümlesini yan yana koyun

İlk metnin sonuç paragrafını, size gelen başlığın yanına yazın. Özne değişmiş mi? Fare, insan olmuş mu? Bir işaret, kesin tedaviye mi dönmüş? Değişmişse aradaki halkalardan biri cümleyi büyütmüştür. Büyütme, kasıtlı olmak zorunda değildir. Yer darlığı da büyütür. Darlık, sizin paylaşımınızda da devam eder.

Sayı varsa birimini sorun. Watt ile watt-saat karışmış olabilir: https://biliminizi.com/watt-ile-watt-saat-ayni-degil. Birim düşmüşse zincir, hesabı da düşürmüştür.

Kapalı ve kayıp uç

İlk kaynak ücretli, silinmiş veya hiç var olmamış olabilir. Ücretli olması, iddiayı yanlış yapmaz. Sizin onu denetleyememeniz, paylaşımı zayıf kılar. Silinmişse veya geri çekilmişse iddia askıya alınmalıdır. Geri çekmeyi fark etmenin yolunu ayrıca yazmıştık: https://biliminizi.com/geri-cekilen-makaleyi-fark-etmek.

Uç yalnızca bir kişinin beyanıysa beyan, veri değildir. Beyan değerli olabilir. Değer, çalışma diye sunulunca şişer. Şişmeyi indirmek, kişiye hakaret değildir. Türü doğru adlandırmaktır.

Ne kadar derine inmeli

Her mesaj için bir öğleden sonra ayırmak gerekmez. Sağlık, para veya başkasının itibarını etkileyen iddiada bir halkadan fazlası gerekir. Yemek tarifindeki püf noktası için aynı mesafe gerekmez. Derinlik, zararın büyüklüğüne göre seçilir. Zarar büyük, kaynak yoksa paylaşmayın.

İnerken not tutun. Hangi halka ne eklemiş. Not, bir sonraki benzer zinciri daha hızlı okutur. Hız, atlamak için değil, aynı hatayı tekrarlamamak içindir.

Askıya almak bir sonuçtur

İlk kaynağı bulamadınız diye iddia çürümüş sayılmaz. Bulunamadı sayılır. Bulunamadı, paylaşım için yeterli bir dur işaretidir. İşaret, merakı öldürmez. Merakı, yankının hızından çıkarır. Hızlı yankı, yavaş kaynağın önüne geçtiğinde okuryazarlık tam da bu duruştur.

Sık sorulan sorular

Başka bir haber kaynak sayılır mı? İlk durak olabilir. Son durak olmamalıdır. Mümkünse çalışmaya veya veriye inin.

Kaynak kapalıysa iddia yanlış mıdır? Hayır. Sizin denetleyemediğiniz bir iddiadır. Denetleyemediğinizi kesin diye paylaşmayın.

Her mesajda bu kadar uğraşılır mı? Zararı büyük olanlarda evet. Gündelik ve düşük riskli notlarda daha kısa bir kontrol yeter. Eşik, iddianın etkisine göre değişir.

Adımlar

Zincirin son halkasını bulun: Yazı başka bir haberi mi kaynak gösteriyor, yoksa bir çalışma veya veri kümesi mi? Haber haberi tekrarlıyorsa bir adım daha inin.
İlk metnin sonuç cümlesini okuyun: Başlık ile ilk kaynağın kendi sonucu aynı mı bakın. Aynı değilse aradaki halka cümleyi büyütmüş olabilir.
Bulamıyorsanız iddiayı askıya alın: İlk kaynak yoksa, kapalıysa veya yalnızca bir duyuruysa hükmü erteleyin. Paylaşım, kaynağın yerine geçmez.