Watt ile watt-saat neden aynı şey değildir
Watt o andaki güç, watt-saat ise biriken enerjidir. Bit ile bayt da sekiz kat ayrılır. Bu iki karışıklığın faturayı ve süreyi nasıl şişirdiğini anlatıyoruz.
Bir ısıtıcı 1000 watt yazar. Fatura ise kilovat-saat ister. İki sayı aynı şey değildir. Watt, o andaki güçtür. Watt-saat, gücün zamanla birikmiş hâlidir. Aynı karışıklık internette de vardır. Megabit ile megabayt arasında sekiz kat vardır. Birimini atlayan cümle, hem süreyi hem parayı yanlış okutur. Okuryazarlık, formül ezberlemek değil, bu iki ayrımı refleks hâline getirmektir.
Güç ile enerji
Bin wattlık bir ısıtıcı bir saat çalışırsa bin watt-saat, yani bir kilovat-saat enerji harcar. İki saat çalışırsa iki kilovat-saat olur. Çarpım basittir. Güç çarpı süre, enerjidir. Süre yazılmadan güç, faturaya dönmez. Fatura da güç yazılmadan, o anki yükü anlatmaz.
Aynı ayrım araç şarjında da durur. İstasyonun kilovatı, bataryanın kilovat-saatini tek başına doldurmaz. Süre ikisinin bölümüdür. Bu temposu ayrıca açmıştık: https://biliminizi.com/elektrikli-aracta-uc-sarj-temposu. Birimi karıştıran reklam, kısa süreyi tabelaya yazıp enerjiyi gizler.
Önekte büyük küçük harf
Mega, milyon kat demektir. Mili, binde bir demektir. Bir megawatt ile bir miliwatt arasında bir milyar kat vardır. Türkçede ikisi de em ile başlar. Yazıda büyük M ile küçük m, bu uçurumu taşır. Haber, mW ile MW’yi aynı harf gibi dizerse sayıyı bir milyar kez şaşırtabilir.
Kilo, bin kattır. Bin watt, bir kilovattır. Bin kilovat ise bir megavattır. Merdiveni atlamak, evdeki ısıtıcı ile bir santrali aynı cümleye koyar. Kapasite faktörü de tabela gücünü yılın enerjisine çevirirken bu merdiveni kullanır: https://biliminizi.com/ruzgar-turbininde-kapasite-faktoru.
Bit ile bayt
Ağ hızı çoğu zaman megabit/saniye diye yazılır. Dosya boyu ise megabayt diye durur. Bir bayt, sekiz bittir. Yüz megabit/saniye, kuramsal olarak saniyede 12,5 megabayt eder. Bölme şudur: 100 bölü 8 eşittir 12,5. Gerçek kopya, protokolün payı yüzünden bunun biraz altında kalır. Yüz megabaytlık bir dosyanın yüz megabitlik hatta bir saniyede biteceğini sanmak, sekiz katlık bir iyimserliktir.
Kısa hesap, 100 megabayt için kuramsal alt sınır olarak 100 bölü 12,5, yani 8 saniyedir. Hat meşgulse süre uzar. Uzar diye birim doğru olmaktan çıkmaz. Doğru birim, hayal kırıklığını sürprize çevirir.
Yüzde ile yüzde puanı
Bir de komşu karışıklık vardır. Bir oran yüzde 20’den yüzde 30’a çıktıysa artış on yüzde puanıdır. Göreli artış ise yarı yarıyadır çünkü 10, 20’nin yarısıdır. İkisi de doğrudur. Aynı cümlede yazılmazsa okur, hangisinin kastedildiğini bilemez. Grafik ekseni de bu seçimi büyütebilir: https://biliminizi.com/grafik-ekseni-haberde-nasil-kaydirir.
Enerjide de göreli cümle sık kullanılır. Tüketim yarıya indi denince, hangi aya ve hangi birime göre yarıya indiği yazılmalıdır. Yazılmıyorsa yarı, bir sıfattır.
Okurken üç soru
Bu sayı güç mü enerji mi? Süre var mı? Bit mi bayt mı? Üçü cevaplanmadan paylaşılan bir rekor, birimin gölgesinde şişer. Şişme, kötü niyet olmak zorunda değildir. Alışkanlıktır. Alışkanlığı bozan şey, çarpmayı bir kez yüksek sesle yapmaktır.
Hesap sağlık veya hukuk iddiası taşıyorsa birim daha da kritiktir. Doz veya ücret, yanlış ölçekle başka bir gerçeğe dönüşür. O alanlarda bu yazı bir hesap aracı değildir. Uzmana gidin. Burada yeter olan, watt ile watt-saati ayırmaktır.
Sık sorulan sorular
Bin wattlık alet bir saatte ne harcar? Bir kilovat-saat. İki saat çalışırsa iki kilovat-saat. Güç aynı kalır, enerji süreyle birikir.
Yüz megabit, saniyede yüz megabayt mı demektir? Hayır. Bir bayt sekiz bittir. Yüz megabit/saniye kuramsal olarak 12,5 megabayt/saniyedir. Gerçek aktarım biraz daha düşük kalabilir.
Mega ile mili aynı mıdır? Değildir. Mega milyon kat, mili binde birdir. Yazımdaki büyük küçük harf bu farkı taşır.